فهرست مطالب
شیمی درمانی چیست و چگونه انجام میشود؟ مراحل، مدت و مراقبت‌ها
شیمی درمانی یکی از روش‌های رایج درمان سرطان است که با استفاده از داروهای ضدسرطان، رشد یا تکثیر سلول‌های سرطانی را متوقف یا آنها را از بین می‌برد. بسته به نوع و مرحله سرطان، شیمی درمانی ممکن است بهتنهایی یا در کنار روش‌هایی مانند جراحی، پرتودرمانی، درمان هدفمند یا ایمنی‌درمانی انجام شود. برای آشنایی با بیماری‌ها و سرطان‌های تحت پوشش مرکز می‌توانید این صفحه را ببینید.
در این مقاله می‌خوانید شیمی درمانی چیست، چگونه انجام میشود، هر جلسه چقدر طول می‌کشد، منظور از سیکل شیمی درمانی چیست، چند جلسه ممکن است لازم باشد و قبل و بعد از درمان به چه نکاتی باید توجه کرد.
توجه: این مطلب با هدف افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین تشخیص، معاینه یا توصیه درمانی پزشک نیست. برنامه شیمی درمانی باید بر اساس نوع و مرحله سرطان و شرایط هر بیمار توسط پزشک تعیین شود.
شیمی درمانی چیست؟
شیمی درمانی یا Chemotherapy نوعی درمان سرطان است که در آن از داروهایی برای از بین بردن سلول‌های سرطانی یا متوقف کردن رشد و تقسیم آنها استفاده میشود.
این داروها ممکن است از راه وریدی، خوراکی، تزریقی یا در شرایط خاص از روش‌های دیگر تجویز شوند. انتخاب دارو، مقدار آن، فاصله بین جلسات و تعداد دوره‌های درمان به نوع سرطان، مرحله بیماری، هدف درمان و شرایط جسمی بیمار بستگی دارد.
بنابراین برای همه بیماران یک برنامه شیمی درمانی یکسان وجود ندارد.
شیمی درمانی چگونه روی سلول‌های سرطانی اثر می‌گذارد؟
بسیاری از داروهای شیمی درمانی را هدف قرار می‌دهند که به سرعت در حال رشد و تقسیم هستند. از آنجا که بعضی از سلول‌های سالم بدن نیز سرعت رشد بالایی دارند، ممکن است آنها نیز تحت تاثیر شیمی درمانی قرار بگیرند.
برای مثال، سلول‌های موجود در:
- مغز استخوان
- فولیکول‌های مو
- دهان و دستگاه گوارش
میتوانند تحت تاثیر برخی داروهای شیمی درمانی قرار بگیرند و همین موضوع می‌تواند باعث ایجاد بعضی عوارض شود.
البته نوع و شدت عوارض در افراد مختلف متفاوت است و همه بیماران تمام عوارض احتمالی را تجربه نمی‌کنند.
هدف از شیمی درمانی چیست؟
هدف شیمی درمانی فقط در همه بیماران یکسان نیست. پزشک با توجه به نوع سرطان، مرحله بیماری، میزان گسترش سرطان و شرایط بیمار، هدف درمان را مشخص می‌کند.
شیمی درمانی ممکن است با اهداف مختلفی انجام شود، از جمله:
درمان سرطان
در برخی شرایط، هدف از درمان از بین بردن سلول‌های سرطانی و درمان بیماری است.
کاهش احتمال بازگشت سرطان
گاهی پس از درمان اصلی مانند جراحی، از شیمی درمانی برای از بین بردن سلول‌های سرطانی باقی‌مانده و کاهش احتمال عود استفاده میشود. به این نوع درمان شیمی درمانی کمکی یا Adjuvant گفته میشود.
کوچک کردن تومور قبل از درمان اصلی
در بعضی بیماران، شیمی درمانی پیش از جراحی یا پرتودرمانی انجام میشود تا اندازه تومور کاهش پیدا کند. به این روش شیمی درمانی نئوادجوانت یا Neoadjuvant گفته میشود.
کنترل بیماری یا کاهش علائم
در برخی شرایط که هدف درمان کنترل رشد سرطان یا کاهش علائم ناشی از تومور است، شیمی درمانی می‌تواند بخشی از برنامه درمانی باشد.
آیا همه بیماران مبتلا به سرطان به شیمی درمانی نیاز دارند؟
خیر. شیمی درمانی برای همه بیماران و همه انواع سرطان تجویز نمی‌شود. تصمیم‌گیری درباره استفاده از شیمی درمانی به عوامل مختلفی مانند:
- نوع سرطان
- مرحله سرطان
- محل و اندازه تومور
- میزان گسترش بیماری
- ویژگی‌های سلول‌های سرطانی
- درمان‌های قبلی
- شرایط عمومی بیمار
- بیماری‌های زمینه‌ای
بستگی دارد.
به همین دلیل نمی‌توان صرفا بر اساس نام سرطان درباره نیاز یا عدم نیاز به شیمی درمانی تصمیم گرفت.
شیمی درمانی چگونه انجام میشود؟
روش تجویز شیمی درمانی به نوع دارو و برنامه درمانی بستگی دارد. شایع‌ترین روش‌ها عبارت‌اند از:
۱. شیمی درمانی وریدی
در بسیاری از موارد، دارو از طریق رگ به صورت تزریق یا انفوزیون وریدی وارد بدن میشود.
در برخی بیماران، برای دوره‌های درمانی متعدد از پورت یا کاتتر وریدی استفاده میشود تا دسترسی به رگ آسان‌تر شود.
۲. شیمی درمانی خوراکی
بعضی داروهای شیمی درمانی به شکل:
- قرص
- کپسول
- مایع خوراکی
مصرف می‌شوند.
خوراکی بودن دارو به معنی ساده یا کم‌اهمیت بودن درمان نیست؛ مقدار و زمان مصرف باید دقیقا مطابق دستور پزشک باشد.
۳. تزریق
برخی داروها ممکن است به صورت تزریقی و از مسیرهای مشخص تجویز شوند.
۴. روش‌های تخصصی دیگر
در شرایط خاص و بسته به نوع سرطان، داروهای شیمی درمانی ممکن است از مسیرهای دیگری نیز تجویز شوند. انتخاب روش به نوع سرطان و داروی مورد استفاده بستگی دارد.
قبل از شروع شیمی درمانی چه اتفاقی می‌افتد؟
قبل از شروع درمان، پزشک باید اطلاعات کافی درباره وضعیت بیماری و شرایط جسمی بیمار داشته باشد.
ممکن است مواردی مانند موارد زیر بررسی شوند:
- نوع و مرحله سرطان
- آزمایش‌های خون
- وضعیت کبد و کلیه
- داروهای مصرفی
- بیماری‌های زمینه‌ای
- درمان‌های قبلی
- وضعیت عمومی و تغذیه‌ای بیمار
بر اساس این اطلاعات، پزشک می‌تواند نوع دارو، مقدار مصرف و برنامه درمانی را تعیین یا در صورت نیاز تنظیم کند.
بنابراین خودسرانه شروع کردن، تغییر دادن یا قطع کردن داروهای شیمی درمانی ایمن نیست.
جلسه اول شیمی درمانی چگونه است؟
تجربه جلسه اول برای هر بیمار می‌تواند متفاوت باشد.
معمولا قبل از شروع درمان، پزشک متخصص وضعیت بیمار و نتایج بررسی‌های لازم را ارزیابی می‌کند. سپس داروها طبق برنامه تجویز می‌شوند.
در برخی موارد ممکن است پیش از داروی اصلی، داروهایی برای پیشگیری یا کنترل بعضی عوارض مانند تهوع تجویز شود.
مدت حضور بیمار در مرکز درمانی نیز ثابت نیست و به نوع دارو، تعداد داروها، روش تجویز و برنامه درمانی بستگی دارد.
هر جلسه شیمی درمانی چقدر طول می‌کشد؟
زمان مشخص و یکسانی برای همه جلسات شیمی درمانی وجود ندارد.
بعضی درمان‌ها ممکن است نسبتا کوتاه باشند و بعضی دیگر چند ساعت زمان ببرند.
مدت جلسه به عواملی مانند:
- نوع دارو
- تعداد داروهای مورد استفاده
- روش تجویز
- مقدار دارو
- سرعت انفوزیون
- داروهای همراه
بستگی دارد.
بنابراین بهتر است بیمار زمان تقریبی جلسه خود را از پزشک متخصص بپرسد.
سیکل یا دوره شیمی درمانی چیست؟
یکی از اصطلاحات مهم در شیمی درمان سیکل (Cycle) است.
یک سیکل معمولا شامل یک یا چند نوبت دریافت دارو و سپس یک دوره استراحت یا فاصله بدون دریافت دارو است.
برای مثال ممکن است دارو در یک یا چند روز تجویز شود و سپس چند روز یا چند هفته فاصله ایجاد شود تا بدن فرصت بازیابی داشته باشد.
بنابراین وقتی پزشک درباره «سیکل شیمی درمانی» صحبت می‌کند، منظور فقط یک جلسه تزریق نیست.
شیمی درمانی چند جلسه است؟
پاسخ این سوال برای همه بیماران یکسان نیست.
تعداد جلسات یا سیکل‌ها می‌تواند بر اساس:
- نوع سرطان
- مرحله بیماری
- هدف درمان
- نوع دارو
- پاسخ بدن و تومور به درمان
- شرایط عمومی بیمار
تعیین شود.
گاهی تعداد سیکل‌ها از ابتدا برنامه‌ریزی میشود و در برخی شرایط، پزشک با توجه به پاسخ بیمار و عوارض درمان، برنامه را تغییر می‌دهد.
بنابراین عدد مشخصی مانند «۶ جلسه برای همه بیماران» قابل تعمیم نیست.
از کجا بفهمیم شیمی درمانی موثر بوده است؟
Change block type or style
Move Paragraph block from position 77 up to position 76
Move Paragraph block from position 77 down to position 78
Change alignment
Change text alignment
Displays more block tools
یکی از نکات مهم این است که شدت عوارض شیمی درمانی معیار اثربخشی آن نیست.
یعنی:
داشتن عوارض شدید لزوما به معنی موثرتر بودن درمان نیست و نداشتن عوارض نیز به معنی بی‌اثر بودن شیمی درمانی نیست.
پزشک برای ارزیابی پاسخ به درمان ممکن است از ترکیبی از:
- معاینه
- آزمایش خون
- تصویربرداری
- CT Scan
- MRI
- PET Scan در موارد مناسب
- سایر بررسی‌های تخصصی
استفاده کند. نوع بررسی به سرطان و برنامه درمانی بیمار بستگی دارد.
عوارض شیمی درمانی چیست؟
عوارض شیمی درمانی در افراد مختلف متفاوت است و به نوع دارو، مقدار مصرف، نوع سرطان و شرایط عمومی فرد بستیگی دارد.
برخی عوارض احتمالی عبارت‌اند از:
- خستگی و ضعف
- تهوع و استفراغ
- تغییر اشتها
- ریزش مو در برخی انواع درمان
- زخم یا التهاب دهان
- یبوست یا اسهال
- تغییرات سلول‌های خونی
- افزایش خطر عفونت در برخی شرایط
- بی‌حسی یا گزگز دست و پا در بعضی درمان‌ها
- تغییرات پوستی یا ناخن
- تغییرات وزن
- مشکلات تمرکز یا حافظه در برخی افراد
همه بیماران تمام این عوارض را تجربه نمی‌کنند. همچنین بعضی عوارض کوتاه‌مدت هستند و برخی ممکن است مدت بیشتری باقی بمانند.
آیا شیمی درمانی باعث ریزش مو میشود؟
ریزش مو یکی از عوارض شناخته‌شده برخی انواع شیمی درمانی است، اما تمام داروهای شیمی درمانی باعث ریزش مو نمی‌شوند.
شدت ریزش مو نیز می‌توند متفاوت باشد و به نوع داروی مورد استفاده بستگی دارد.
بنابراین نباید بر اساس تجربه یک بیمار درباره ریزش مو، نتیجه‌ای کلی درباره تمام انواع شیمی درمانی گرفت.
آیا شیمی درمانی درد دارد؟
خود شیمی درمانی به طور معمول به معنی «دردناک بودن درمان» نیست، اما ممکن است برخی بیماران هنگام رگ‌گیری، تزریق یا در طول درمان احساس ناراحتی داشته باشند.
همچنین برخی داروها میتوانند عوارضی ایجاد کنند که باعث درد یا ناراحتی شوند.
اگر بیمار هنگام دریافت دارو احساس درد، سوزش، تورم یا ناراحتی غیرعادی داشته باشد، باید همان زمان به پرستار یا پزشک متخصص اطلاع دهد.
بعد از شیمی درمانی چه مراقبت‌هایی لازم است؟
مراقبت‌های بعد از شیمی درمانی به نوع دارو و شرایط بیمار بستگی دارد.
به طور کلی:
استراحت کافی
خستگی یکی از عوارض شایع درمان است. برنامه روزانه باید با سطح انرژی بیمار هماهنگ شود.
تغذیه مناسب
اگر بیمار اشتها یا توانایی خوردن غذا را از دست داده است، باید این موضوع را با پزشک متخصص مطرح کند. در بعضی شرایط مشورت با متخصص تغذیه نیز می‌تواند مفید باشد.
راهنمای مرتبط:
بعد از شیمی درمانی چی بخوریم؟ تغذیه و مراقبت‌های بعد از شیمی درمانی
مصرف داروها طبق دستور
داروهای همراه شیمی درمانی، از جمله داروهای کنترل عوارض، باید طبق دستور پزشک مصرف شوند.
توجه به علائم غیرعادی
هر علامت شدید یا غیر معمول باید با پزشک متخصص مطرح شود؛ به‌خصوص اگر پزشک متخصص قبلا دستورالعمل مشخصی درباره زمان تماس با مرکز درمانی داده باشد.
در صورت بروز چه علائمی باید با پزشک متخصص تماس گرفت؟
آستانه تماس با پزشک متخصص به نوع شیمی درمانی و شرایط بیمار بستگی دارد. بنابراین بیمار باید شماره تماس و دستورالعمل‌های مشخص مرکز درمانی خود را داشته باشد.
علائمی مانند:
- تب
- علائم عفونت
- خونریزی غیرعادی
- استفراغ یا اسهال شدید
- کم‌آبی بدن
- تنگی نفس واکنش غیرمعمول به دارو
- درد شدید یا علائم جدید و نگران‌کننده
میتوانند نیازمند ارزیابی پزشکی باشند.
در صورت بروز علائم شدید یا اورژانسی، نباید منتظر پاسخ آنلاین یا نوبت بعدی ماند و باید از خدمات اورژانسی استفاده کرد.
آیا میتوان هنگام شیمی درمانی کار کرد؟
بعضی افراد میتوانند در طول درمان به کار خود ادامه دهند، اما توانایی کار کردن به شرایط فرد، نوع شغل، نوع درمان و شدت عوارض بستگی دارد.
برای برخی افراد کاهش ساعات کاری یا دورکاری در روزهای خاص می‌تواند مناسب‌تر باشد.
بنابراین بهتر است برنامه کاری بر اساس وضعیت جسمی فرد و توصیه پزشک متخصص تنظیم شود.
تفاوت شیمی درمانی و رادیوتراپی چیست؟
شیمی درمانی و رادیوتراپی هر دو از روش‌های درمان سرطان هستند، اما روش اثرگذاری آنها یکسان نیست.
شیمی درمانی معمولا یک درمان سیستمیک است و دارو از طریق جریان خون در بدن توزیع میشود.
رادیوتراپی از پرتوهای یونیزان برای هدف قرار دادن سلول‌های سرطانی در ناحیه مشخصی از بدن استفاده می‌کند.
در بعضی بیماران ممکن است این دو روش در یک برنامه درمانی و در زمان‌های مشخص در کنار یکدیگر استفاده شوند.
برای مطالعه بیشتر:
آیا شیمی درمانی همیشه همراه با جراحی یا رادیوتراپی انجام میشود؟
خیر. شیمی درمانی ممکن است:
- به تنهایی
- قبل از جراحی
- بعد از جراحی
- همراه با پرتودرمانی
- همراه با برخی درمان‌های دیگر
استفاده شود.
انتخاب ترکیب درمان‌ها به نوع و مرحله سرطان و شرایط بیمار بستگی دارد.
آیا شیمی درمانی با ایمونوتراپی و درمان هدفمند یکی است؟
خیر. اگرچه همه روش‌ها میتوانند برای درمان سرطان استفاده شوند، مکانیسم اثر آنها یکسان نیست.
شیمی درمانی از داروهایی استفاده می‌کند که سلول‌های سرطانی را از بین می‌برند یا رشد و تقسیم آنها را متوقف می‌کنند.
درمان هدفمند روی ویژگی‌ها یا مولکول‌های مشخصی از سلول‌های سرطانی تمرکز می‌کند.
ایمنی‌درمانی به سیستم ایمنی کمک می‌کند سلول‌های سرطانی را بهتر شناسایی و هدف قرار دهد.
بسته به نوع سرطان، ممکن است یک یا چند روش درمانی در برنامه بیمار قرار گیرد.
قبل از اولین جلسه شیمی درمانی چه سوالاتی از پزشک بپرسیم؟
قبل از شروع درمان، بیمار می‌تواند درباره موارد زیر از پزشک متخصص سوال کند:
- هدف شیمی درمانی برای من چیست؟
- چه داروهایی قرار است دریافت کنم؟
- درمان چند سیکل یا جلسه خواهد داشت؟
- هر جلسه تقریبا چقدر طول می‌کشد؟
- شایع‌ترین عوارض این داروها چیست؟
- برای کنترل عوارض چه داروهایی تجویز میشود؟
- در صورت بروز تب یا علائم خاص، چه زمانی باید با مرکز درمانی تماس بگیرم؟
- آیا لازم است داروهای فعلی خود را تغییر دهم؟
- آیا محدودیت غذایی یا فعالیت خاصی دارم؟
- پاسخ به درمان چگونه ارزیابی خواهد شد؟
داشتن این اطلاعات می‌تواند به بیمار کمک کند تصویر روشن‌تری از مسیر درمان داشته باشد.
آیا میتوان در طول شیمی درمانی تغذیه طبیعی داشت؟
در بسیاری از بیماران، حفظ تغذیه مناسب در طول درمان اهمیت دارد؛ اما نوع و میزان غذا باید با شرایط بیمار، اشتها، عوارض درمان و توصیه پزشک متخصص هماهنگ باشد.
اگر بیمار دچار تهوع، زخم دهان، مشکل بلع، اسهال، یبوست یا کاهش اشتها باشد، ممکن است نیازهای غذایی او تغییر کند.
برای مطالعه بیشتر:
چه عواملی برنامه شیمی درمانی را تعیین می‌کنند؟
برنامه درمانی هر بیمار اختصاصی است.
پزشک هنگام طراحی برنامه ممکن است عواملی مانند موارد زیر را در نظر بگیرد:
- نوع سرطان
- مرحله سرطان
- میزان گسترش بیماری
- هدف درمان
- درمان‌های قبلی
- نوع دارو
- عملکرد اندام‌هایی مانند کبد و کلیه
- شمارش سلول‌های خونی
- بیماری‌های زمینه‌ای
- وضعیت عمومی بیمار
به همین دلیل، تجویز شیمی درمانی باید کاملا فردمحور باشد.
سوالات متداول درباره شیمی درمانی
شیمی درمانی چیست؟
شیمی درمانی نوعی درمان سرطان است که با استفاده از داروهای ضدسرطان، رشد یا تکثیر سلول‌های سرطانی را متوقف یا آنها را از بین می‌برد.
شیمی درمانی چند جلسه است؟
تعداد جلسات به نوع سرطان، مرحله بیماری، هدف درمان، نوع دارو و پاسخ بیمار بستگی دارد و عدد ثابتی برای همه بیماران وجود ندارد.
هر جلسه شیمی درمانی چقدر طول می‌کشد؟
مدت هر جلسه به نوع دارو، روش تجویز و برنامه درمانی بستگی دارد و می‌تواند از بیماری به بیمار دیگر متفاوت باشد.
آیا شیمی درمانی باعث ریزش مو میشود؟
برخی داروهای شیمی درمانی میتوانند باعث ریزش مو شوند، اما همه داروهای شیمی درمانی چنین اثری ندارند.
آیا شیمی درمانی دردناک است؟
شیمی درمانی لزوما دردناک نیست، اما ممکن است تزریق یا برخی عوارض درما باعث ناراحتی شود. هر درد یا سوزش غیرعادی هنگام تزریق باید فورا به پزشک متخصص اطلاع داده شود.
آیا همه بیماران سرطان باید شیمی درمانی کنند؟
خیر. نیاز به شیمی درمانی به نوع سرطان، مرحله بیماری و شرایط فرد بستگی دارد.
آیا میتوان هنگام شیمی درمانی کار کرد؟
بعضی افراد میتوانند کار کنند، اما این موضوع به نوع شغل، وضعیت جسمی و عوارض درمان بستگی دارد.
از کجا بفهمیم شیمی درمانی موثر بوده است؟
پاسخ به درمان با معاینه، آزمایشها و در صورت نیاز تصویربرداری ارزیابی میشود. شدت عوارض بهتنهایی معیار اثربخشی شیمی درمانی نیست.
شیمی درمانی؛ یک درمان اختصاصی برای هر بیمار
شیمی درمانی یکی از روش‌های مهم درمان سرطان است، اما نوع دارو، تعداد جلسات، فاصله بین دوره‌ها و ترکیب آن با سایر درمان‌ها برای هر بیمار متفاوت است.
اگر شیمی درمانی برای شما یا یکی از اعضای خانواده تجویز شده است، بهتر است درباره هدف درمان، داروهای مورد استفاده، تعداد دوره‌ها، عوارض احتمالی و زمان تماس با تیم درمان، اطلاعات دقیق را از پزشک معالج دریافت کنید.
در صورت استفاده از شیمی درمانی در کنار پرتودرمانی، جراحی یا سایر روش‌های درمان سرطان، برنامه درمان باید توسط تیم تخصصی و بر اساس شرایط فردی بیمار تنظیم شود.
منابع
- National Cancer Institute (NCI) — Chemotherapy to Treat Cancer
- American Cancer Society (ACS) — Chemotherapy
- American Cancer Society — Chemotherapy Side Effects
- American Cancer Society — Planning Your Chemotherapy
- NHS — Chemotherapy