فهرست مطالب
رادیوتراپی یا پرتودرمانی یکی از روش‌های اصلی درمان سرطان است که با استفاده از پرتوهای پرانرژی به تخریب سلول‌های سرطانی یا جلوگیری از رشد آن‌ها کمک می‌کند. با وجود تلاش برای متمرکز کردن پرتو روی ناحیه موردنظر، ممکن است بخشی از سلول‌های سالم اطراف نیز تحت تأثیر قرار بگیرند و در نتیجه برخی عوارض ایجاد شوند.
عوارض رادیوتراپی برای همه افراد یکسان نیست. محل پرتودرمانی، میزان و نحوه تقسیم دوز، تعداد جلسات، وضعیت عمومی بیمار و دریافت همزمان درمان‌هایی مانند شیمی‌درمانی میتوانند بر نوع و شدت عوارض تأثیر بگذارند. بعضی بیماران عوارض کمی تجربه میکنند، در حالی که در برخی دیگر عوارض محسوس‌تر است.
اگر هنوز با نحوه انجام این درمان آشنا نیستید، ابتدا راهنمای «رادیوتراپی چیست؟ مراحل، عوارض و مراقبت‌های پرتودرمانی» را مطالعه کنید.
پاسخ سریع: عوارض رادیوتراپی چیست؟
عوارض رادیوتراپی معمولاً به دلیل تأثیر پرتو بر سلول‌های سالم موجود در محدوده درمان ایجاد می‌شوند. خستگی و تغییرات پوستی در ناحیه پرتودرمانی از عوارض عمومی شایع هستند، اما بسیاری از عوارض دیگر مستقیماً به قسمتی از بدن که تحت درمان قرار گرفته بستگی دارند.
بسیاری از عوارض زودرس پس از پایان درمان به‌تدریج کاهش پیدا میکنند، اما برخی عوارض ممکن است مدت بیشتری باقی بمانند و تعدادی از عوارض دیررس نیز ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها بعد ظاهر شوند.
عوارض رادیوتراپی از چه زمانی شروع میشود؟
عوارض معمولاً بلافاصله پس از اولین جلسه ظاهر نمی‌شوند. زمان شروع به نوع درمان و ناحیه تحت درمان بستگی دارد و عوارض مختلف نیز زمان‌بندی متفاوتی دارند.
برای مثال، NHS گزارش می‌کند که تغییرات پوستی در برخی بیماران حدود یک تا دو هفته پس از شروع درمان ایجاد میشود. خستگی نیز ممکن است با ادامه جلسات بیشتر احساس شود.
بنابراین اگر در جلسات ابتدایی علامت خاصی ندارید، نمی‌توان نتیجه گرفت که در ادامه نیز هیچ عارضه‌ای ایجاد نخواهد شد. در مقابل، بروز عارضه نیز به‌تنهایی نشان‌دهنده موفقیت یا عدم موفقیت درمان نیست.
شایع‌ترین عوارض رادیوتراپی کدام‌اند؟
۱. خستگی
خستگی یکی از عوارض شایع پرتودرمانی است. این خستگی ممکن است با احساس کمبود انرژی همراه باشد و لزوماً مشابه خستگی معمول ناشی از فعالیت روزانه نیست.
شدت آن در افراد متفاوت است و ممکن است با ادامه دوره درمان افزایش پیدا کند.
برای مدیریت بهتر خستگی معمولاً تنظیم فعالیت‌های روزانه، خواب کافی، تغذیه مناسب و انجام فعالیت بدنی متناسب با شرایط بیمار می‌تواند مطرح باشد؛ اما سطح مناسب فعالیت باید با توجه به وضعیت فرد و توصیه تیم درمان تعیین شود.
۲. تغییرات پوستی
پوست ناحیهای که تحت پرتودرمانی قرار گرفته ممکن است:
- خشک شود،
- دچار خارش شود،
- قرمز یا تیره‌تر شود،
- حساس یا دردناک شود،
- و در واکنش‌های شدیدتر دچار پوسته‌ریزی یا زخم شود.
این تغییرات معمولاً محدود به ناحیهای هستند که پرتو دریافت می‌کند.
از مصرف خودسرانه کرم، پماد یا مواد گیاهی روی ناحیه پرتودرمانی خودداری کنید. درباره محصولات مناسب برای پوست در طول درمان از تیم رادیوتراپی سؤال کنید.
۳. ریزش مو در ناحیه درمان
رادیوتراپی برخلاف تصور بعضی بیماران لزوماً باعث ریزش موی تمام بدن نمی‌شود.
ریزش مو معمولاً در محدوده‌ای رخ می‌دهد که پرتو دریافت می‌کند. بنابراین پرتودرمانی یک ناحیه از بدن لزوماً باعث ریزش موی سر نخواهد شد. رشد مجدد مو نیز به محل درمان و میزان پرتو بستگی دارد و در برخی شرایط ریزش ممکن است طولانیمدت یا دائمی باشد.
آیا عوارض رادیوتراپی به محل درمان بستگی دارد؟
بله؛ این یکی از مهم‌ترین نکاتی است که بیمار باید درباره عوارض پرتودرمانی بداند.
رادیوتراپی یک درمان موضعی است و بسیاری از عوارض آن با ناحیهای که تحت تابش قرار می‌گیرد ارتباط دارند. به همین دلیل عوارض پرتودرمانی مغز با پرتودرمانی لگن یا پستان یکسان نیست.
عوارض رادیوتراپی مغز
بسته به محل و دوز درمان، ممکن است عوارضی مانند خستگی، ریزش مو در محدوده درمان، تهوع، سردرد و در برخی شرایط مشکلات حافظه یا تمرکز دیده شود.
عوارض رادیوتراپی سر و گردن
پرتودرمانی سر و گردن می‌تواند با مشکلاتی مانند خشکی یا درد دهان، تغییر حس چشایی، مشکلات بلع و تغییرات پوستی همراه باشد.
عوارض رادیوتراپی پستان
ممکن است خستگی، تغییرات پوستی، حساسیت یا تورم در ناحیه درمان ایجاد شود. نوع و شدت این تغییرات به برنامه درمانی فرد بستگی دارد. برای آشنایی با علائم، تشخیص و مسیرهای درمان، صفحهٔ سرطان پستان را مطالعه کنید.
عوارض رادیوتراپی قفسه سینه
بسته به ناحیه تحت درمان، ممکن است مشکلاتی مانند ناراحتی هنگام بلع، سرفه یا تنگی نفس ایجاد شود.
عوارض رادیوتراپی شکم و لگن
درمان این نواحی می‌تواند در بعضی بیماران باعث تهوع، اسهال، تغییرات ادراری یا مشکلات مربوط به مثانه شود.
در برخی درمان‌های ناحیه لگن، مسائل مربوط به عملکرد جنسی و باروری نیز اهمیت پیدا می‌کند و بهتر است در صورت وجود چنین نگرانی‌هایی، پیش از شروع درمان با پزشک مطرح شوند.
عوارض رادیوتراپی چقدر طول میکشد؟
بسیاری از عوارض زودرس پس از پایان دوره درمان به‌تدریج بهتر می‌شوند. American Cancer Society توضیح می‌دهد که عوارض زودرس معمولاً کوتاه‌مدت هستند و اغلب طی هفته‌های پس از پایان درمان کاهش مییابند، هرچند بهبود برخی عوارض ممکن است زمان بیشتری نیاز داشته باشد.
نکته مهم این است که پایان آخرین جلسه رادیوتراپی الزاماً به معنی پایان فوری عوارض نیست. سلول‌های سالم برای ترمیم به زمان نیاز دارند و بعضی عوارض ممکن است مدتی پس از آخرین جلسه همچنان وجود داشته باشند.
عوارض کوتاه‌مدت و بلندمدت رادیوتراپی چه تفاوتی دارند؟
به‌طور کلی میتوان عوارض پرتودرمانی را به دو گروه تقسیم کرد.
عوارض زودرس یا کوتاه‌مدت
این عوارض در طول درمان یا مدت کوتاهی پس از آن ایجاد می‌شوند و میتوانند شامل مواردی مانند:
خستگی، تغییرات پوستی، ریزش مو در محدوده درمان و عوارض اختصاصی مربوط به عضو تحت درمان باشند.
بسیاری از این مشکلات با گذشت زمان و ترمیم سلول‌های سالم کاهش پیدا میکنند.
عوارض دیررس یا بلندمدت
برخی عوارض ممکن است برای مدت طولانی باقی بمانند یا ماه‌ها و حتی سال‌ها پس از پایان پرتودرمانی ظاهر شوند. این عوارض برای همه بیماران اتفاق نمی‌افتند و احتمال ایجاد آن‌ها به محل و میزان پرتودرمانی و عوامل دیگر بستگی دارد.
عوارض بلندمدت رادیوتراپی چیست؟
عوارض دیررس کاملاً به محل درمان وابسته هستند و همه بیماران آن‌ها را تجربه نمی‌کنند.
از جمله عوارضی که در شرایط مختلف ممکن است مطرح باشند میتوان به تغییرات طولانیمدت پوست، سفت‌تر شدن بعضی بافت‌ها یا فیبروز، لنف‌ادم، تغییرات عملکرد برخی اندام‌های داخل محدوده درمان و در بعضی درمان‌ها مشکلات باروری اشاره کرد.
برای مثال، فیبروز ناشی از پرتودرمانی می‌تواند باعث کاهش انعطاف‌پذیری بافت در ناحیه درمان شود. نوع پیامد آن به عضو درگیر بستگی دارد.
وجود این احتمالات به معنی ایجاد آن‌ها در هر بیمار نیست. پزشک هنگام طراحی برنامه درمان تلاش می‌کند ضمن رساندن دوز مناسب به تومور، میزان دریافت پرتو توسط بافت‌های سالم اطراف را کاهش دهد.
آیا رادیوتراپی باعث ریزش مو میشود؟
ممکن است، اما معمولاً فقط در ناحیهای که تحت پرتودرمانی قرار گرفته است.
برای مثال، در پرتودرمانی مغز ممکن است موی سر در محدوده درمان دچار ریزش شود؛ اما پرتودرمانی لگن باعث ریزش موی سر نمی‌شود.
بازگشت مو نیز به دوز و شرایط درمان بستگی دارد.
این تفاوت مهمی با برخی درمان‌های سیستمیک مانند شیمی‌درمانی دارد.
آیا رادیوتراپی درد دارد؟
در رادیوتراپی خارجی، خود تابش پرتو معمولاً هنگام انجام درمان احساس نمی‌شود و دستگاه نیز بیمار را لمس نمی‌کند. با این حال، ممکن است عوارض ناشی از درمان در روزها یا هفته‌های بعد باعث ناراحتی یا درد شوند.
همچنین ثابت ماندن در وضعیت مشخص هنگام درمان ممکن است برای بعضی بیماران دشوار باشد. اگر درد یا محدودیت حرکتی دارید، بهتر است پیش از شروع جلسه آن را با تیم درمان مطرح کنید.
آیا فرد بعد از رادیوتراپی برای اطرافیان خطرناک است؟
در رادیوتراپی خارجی بیمار پس از جلسه رادیواکتیو نمی‌شود و بودن در کنار دیگران، از جمله کودکان، خطری از این جهت ایجاد نمی‌کند.
اما این موضوع را نباید به همه انواع پرتودرمانی تعمیم داد.
در برخی روش‌های رادیوتراپی داخلی یا براکی‌تراپی ممکن است بسته به نوع منبع رادیواکتیو، برای مدت مشخصی محدودیت‌هایی درباره تماس نزدیک با دیگران وجود داشته باشد. تیم درمان دستورالعمل لازم را به بیمار ارائه می‌کند.
برای کاهش عوارض رادیوتراپی چه کنیم؟
راهکار مناسب کاملاً به نوع عارضه و محل درمان بستگی دارد؛ بنابراین توصیه‌های تیم رادیوتراپی بر توصیه‌های عمومی اولویت دارند.
با این حال، چند اصل عمومی اهمیت زیادی دارند:
- عوارض جدید یا تشدیدشونده را به تیم درمان اطلاع دهید.
- از پوست ناحیه درمان مطابق دستور تیم رادیوتراپی مراقبت کنید.
- بدون هماهنگی پزشک از دارو، مکمل، کرم یا فرآورده گیاهی جدید استفاده نکنید.
- دریافت مایعات و تغذیه مناسب را متناسب با شرایط پزشکی خود حفظ کنید.
- فعالیت‌های روزانه را متناسب با میزان انرژی تنظیم کنید.
- جلسات درمان و پیگیری را طبق برنامه ادامه دهید.
NCI نیز توصیه می‌کند تغییرات پوستی ناشی از درمان به تیم مراقبت اطلاع داده شوند تا در صورت نیاز زودتر مدیریت شوند.
آیا تغذیه در کاهش عوارض رادیوتراپی اهمیت دارد؟
تغذیه مناسب در طول درمان می‌تواند به حفظ انرژی و تأمین نیازهای بدن کمک کند، اما نیاز غذایی بیماران یکسان نیست.
برای مثال، پرتودرمانی سر و گردن ممکن است بلع یا غذا خوردن را دشوار کند، در حالی که پرتودرمانی شکم یا لگن ممکن است با تهوع یا اسهال همراه باشد. بنابراین برنامه غذایی باید با نوع عارضه و شرایط بیمار هماهنگ شود.
در صورت کاهش وزن قابل توجه، مشکل در بلع، استفراغ مکرر یا ناتوانی در دریافت غذای کافی، موضوع باید با تیم درمان مطرح شود.
چه زمانی باید عوارض را به پزشک اطلاع دهیم؟
اصل ساده این است که عوارض جدید، شدید یا رو به تشدید را پنهان نکنید.
تیم رادیوتراپی باید از عوارض بیمار مطلع باشد تا مشخص شود آیا به مراقبت، بررسی یا درمان بیشتری نیاز است.
به‌خصوص اگر علائم شدید یا غیرمنتظره، مشکل قابل توجه در خوردن و نوشیدن، واکنش شدید پوستی یا هر علامتی که پزشک قبلاً درباره آن هشدار داده است ایجاد شود، با تیم درمان تماس بگیرید.
در شرایط اورژانسی نیز باید از خدمات اورژانس استفاده شود.
آیا داشتن عوارض بیشتر یعنی رادیوتراپی مؤثرتر بوده است؟
خیر. شدت عوارض معیار مناسبی برای سنجش میزان اثربخشی پرتودرمانی نیست.
دو بیمار حتی با دریافت درمان در ناحیه مشابه ممکن است عوارض متفاوتی داشته باشند. واکنش افراد به پرتودرمانی متفاوت است و شدت عوارض تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار می‌گیرد.
بنابراین کم بودن عوارض به معنی بی‌اثر بودن درمان و زیاد بودن عوارض نیز به معنی مؤثرتر بودن آن نیست.
ارزیابی پاسخ به درمان باید توسط پزشک و بر اساس شرایط بیماری، معاینه، تصویربرداری و سایر بررسی‌های لازم انجام شود.
آیا عوارض رادیوتراپی از شیمی‌درمانی بیشتر است؟
مقایسه به این شکل دقیق نیست.
رادیوتراپی عمدتاً درمانی موضعی است و بسیاری از عوارض آن به محل تابش مربوط می‌شوند. شیمی‌درمانی معمولاً یک درمان سیستمیک است و دارو می‌تواند در بخش‌های مختلف بدن گردش کند.
همچنین نوع سرطان، دارو، دوز، محل پرتودرمانی و ترکیب درمان‌ها تعیین می‌کند که بیمار چه عوارضی تجربه کند.
در بعضی بیماران نیز شیمی‌درمانی و رادیوتراپی به صورت ترکیبی انجام می‌شوند و درمان همزمان می‌تواند بر نوع یا شدت عوارض تأثیر بگذارد.
برای مطالعه بیشتر می‌توانید مقاله «شیمی درمانی چیست و چگونه انجام میشود؟» را مطالعه کنید.
سوالات متداول درباره عوارض رادیوتراپی
عوارض رادیوتراپی بعد از چند جلسه شروع میشود؟
زمان مشخص و یکسانی برای همه بیماران وجود ندارد. برخی عوارض در طول هفته‌های ابتدایی درمان به‌تدریج ایجاد می‌شوند؛ برای مثال تغییرات پوستی ممکن است در برخی افراد حدود یک تا دو هفته پس از شروع درمان ظاهر شود.
عوارض رادیوتراپی چقدر طول میکشد؟
بسیاری از عوارض زودرس طی هفتهها پس از پایان درمان بهبود پیدا میکنند، اما زمان دقیق به نوع عارضه، محل و برنامه درمان و شرایط بیمار بستگی دارد. برخی عوارض نیز میتوانند طولانیمدت باشند.
آیا رادیوتراپی باعث ریزش مو میشود؟
ممکن است، اما ریزش مو معمولاً در همان ناحیهای اتفاق میافتد که تحت پرتودرمانی قرار گرفته است.
آیا رادیوتراپی باعث خستگی میشود؟
بله. خستگی یکی از عوارض شایع پرتودرمانی است و ممکن است با ادامه جلسات بیشتر احساس شود.
آیا عوارض رادیوتراپی دائمی است؟
بسیاری از عوارض موقتی هستند و پس از درمان کاهش مییابند. با این حال، برخی عوارض دیررس ممکن است طولانیمدت یا در بعضی موارد دائمی باشند. احتمال آن به محل و شرایط درمان بستگی دارد.
آیا بعد از رادیوتراپی میتوان کنار کودکان بود؟
پس از رادیوتراپی خارجی بیمار رادیواکتیو نیست و از این جهت بودن کنار دیگران مشکلی ندارد. در برخی انواع رادیوتراپی داخلی شرایط متفاوت است و باید دستورالعمل تیم درمان رعایت شود.
آیا زیاد بودن عوارض نشانه اثر کردن رادیوتراپی است؟
خیر. شدت عوارض معیار سنجش موفقیت پرتودرمانی نیست و پاسخ به درمان باید با ارزیابی پزشکی مشخص شود.
جمع‌بندی
عوارض رادیوتراپی در همه بیماران یکسان نیست و بیش از هر چیز به محل درمان، دوز و برنامه پرتودرمانی، شرایط فرد و درمان‌های همزمان بستگی دارد. خستگی و تغییرات پوستی از عوارض عمومی شناخته‌شده هستند، در حالی که بسیاری از عوارض دیگر به عضو تحت درمان مربوط می‌شوند.
بسیاری از عوارض زودرس پس از پایان درمان به‌تدریج کاهش مییابند؛ با این حال، برخی عوارض ممکن است طولانیمدت باشند یا دیرتر ظاهر شوند. به همین دلیل، اطلاع دادن عوارض به تیم درمان و ادامه پیگیری‌های پزشکی اهمیت دارد.
برای آشنایی کامل‌تر با نحوه انجام پرتودرمانی، تعداد جلسات و مراحل درمان می‌توانید مقاله «رادیوتراپی چیست؟ مراحل، عوارض و مراقبت‌های پرتودرمانی» را نیز مطالعه کنید.
منابع
- National Cancer Institute — Radiation Therapy Side Effects
- American Cancer Society — Radiation Therapy Side Effects
- NHS — Side effects of radiotherapy
- Cancer Research UK — Radiotherapy Side Effects