رادیوتراپی یا پرتودرمانی یکی از روشهای اصلی درمان سرطان است. در این روش از پرتوهای پرانرژی برای آسیبزدن به سلولهای سرطانی، متوقفکردن رشد آنها یا کوچککردن تومور استفاده میشود.
شنیدن نام رادیوتراپی ممکن است برای بیمار و خانواده او نگرانکننده باشد. آگاهی از نحوه انجام درمان، مراحل آن و عوارض احتمالی میتواند این نگرانی را کاهش دهد و به بیمار کمک کند با آمادگی بیشتری درمان را آغاز کند.
نویسنده و بازبینی پزشکی: دکتر خاطره معصومی، متخصص رادیوتراپی و آنکولوژی
آخرین بازبینی پزشکی: ۹ مرداد ۱۴۰۵ زمان مطالعه: حدود ۶ دقیقه
رادیوتراپی چگونه عمل میکند؟
پرتوهای مورد استفاده در رادیوتراپی به ماده ژنتیکی سلولهای سرطانی آسیب میزنند. در نتیجه، این سلولها توانایی رشد و تکثیر خود را از دست میدهند و بهتدریج از بین میروند.
اثر رادیوتراپی همیشه بلافاصله ظاهر نمیشود. ممکن است چند روز یا چند هفته زمان لازم باشد تا آسیب کافی به سلولهای سرطانی وارد شود. مرگ این سلولها حتی تا مدتی پس از پایان دوره درمان نیز ادامه پیدا میکند.
برنامه درمان بهگونهای طراحی میشود که دوز تجویزشده با دقت به تومور برسد و تا حد امکان از بافتهای سالم اطراف محافظت شود.
رادیوتراپی برای چه بیمارانی انجام میشود؟
رادیوتراپی ممکن است با اهداف مختلفی تجویز شود:
- درمان کامل برخی سرطانها
- کوچککردن تومور پیش از جراحی
- ازبینبردن سلولهای سرطانی باقیمانده پس از جراحی
- استفاده همراه با شیمیدرمانی یا سایر درمانها
- کاهش درد یا علائم ناشی از تومور
- کنترل رشد یا گسترش بیماری
انتخاب رادیوتراپی به نوع سرطان، محل و اندازه تومور، مرحله بیماری، وضعیت عمومی بیمار و درمانهای قبلی بستگی دارد. بنابراین برنامه پرتودرمانی هر بیمار اختصاصی است.
انواع رادیوتراپی
رادیوتراپی خارجی
رادیوتراپی خارجی رایجترین نوع پرتودرمانی است. در این روش، دستگاهی خارج از بدن پرتوها را از جهتهای محاسبهشده به ناحیه درمان میتاباند. دستگاه ممکن است هنگام درمان در اطراف بیمار حرکت کند، اما با بدن تماس ندارد. خود تابش معمولاً احساس نمیشود و انجام آن دردناک نیست.
رادیوتراپی داخلی یا براکیتراپی
در براکیتراپی، منبع پرتوزا برای مدت مشخصی در داخل بدن و درون یا نزدیک تومور قرار میگیرد. این روش تنها برای برخی سرطانها مناسب است و نحوه انجام آن به محل بیماری و برنامه درمانی بستگی دارد.
مراحل انجام رادیوتراپی
۱. ویزیت و بررسی اولیه
متخصص رادیوتراپی و آنکولوژی سوابق پزشکی، نتایج تصویربرداری، گزارش پاتولوژی و درمانهای قبلی بیمار را بررسی میکند. سپس هدف، فواید و عوارض احتمالی درمان برای بیمار توضیح داده میشود.
۲. شبیهسازی و طراحی درمان
پیش از شروع پرتودرمانی، معمولاً تصویربرداری مخصوصی انجام میشود که به آن شبیهسازی گفته میشود. اطلاعات بهدستآمده برای مشخصکردن محل دقیق تومور، اندامهای حساس اطراف و زاویه تابش پرتوها استفاده میشود.
ممکن است برای ثابتماندن وضعیت بدن از قالب، ماسک یا وسایل مخصوص استفاده شود. در بعضی موارد نیز علامتهای کوچکی روی پوست قرار میگیرد.
۳. برنامهریزی دوز درمان
پزشک و تیم فیزیک پزشکی با استفاده از تصاویر و نرمافزارهای تخصصی، مقدار و مسیر تابش را محاسبه میکنند. هدف این است که دوز مناسب به ناحیه هدف برسد و میزان دریافت پرتو در بافتهای سالم کاهش پیدا کند.
۴. جلسات پرتودرمانی
تعداد جلسات برای همه بیماران یکسان نیست. نوع سرطان، محل تومور، هدف درمان و دوز مورد نیاز در تعیین تعداد جلسات نقش دارند.
قرارگرفتن در وضعیت مناسب و تنظیم دستگاه ممکن است چند دقیقه طول بکشد، اما زمان تابش معمولاً کوتاهتر است. بیمار در اتاق درمان تنها میماند، ولی تیم درمان از طریق دوربین و سیستم صوتی او را تحت نظر دارد.
آیا رادیوتراپی درد دارد؟
تابش رادیوتراپی خارجی معمولاً دردناک نیست و بیمار هنگام تابش چیزی احساس نمیکند. بااینحال، در طول دوره درمان ممکن است عوارضی ایجاد شود. همچنین ثابتماندن در یک وضعیت خاص برای برخی بیماران دشوار یا ناراحتکننده است.
اگر بیمار هنگام قرارگیری روی تخت درد یا ناراحتی دارد، باید پیش از شروع جلسه موضوع را به تیم درمان اطلاع دهد.
عوارض احتمالی رادیوتراپی
عوارض رادیوتراپی به محل درمان، دوز پرتو، تعداد جلسات، شرایط عمومی بیمار و درمانهای همزمان بستگی دارد. همه بیماران عوارض یکسانی را تجربه نمیکنند.
برخی عوارض احتمالی عبارتاند از:
- خستگی
- تغییرات پوستی در ناحیه درمان
- کاهش اشتها
- ریزش مو فقط در ناحیهای که تحت تابش قرار میگیرد
- تهوع یا مشکلات گوارشی در بعضی نواحی درمان
- خشکی دهان یا دشواری بلع در پرتودرمانی سر و گردن
- علائم ادراری یا گوارشی در پرتودرمانی ناحیه لگن
برخی عوارض در طول درمان ظاهر میشوند و پس از پایان آن بهتدریج کاهش مییابند. بعضی عوارض دیررس ممکن است ماهها یا سالها بعد ایجاد شوند؛ به همین دلیل پیگیری منظم اهمیت دارد.
هیچ دارو، مکمل گیاهی یا روش خانگی نباید بدون هماهنگی با پزشک در طول درمان استفاده شود.
مراقبتهای مهم در دوره رادیوتراپی
- درباره شستوشو و مراقبت از پوست ناحیه درمان از تیم پزشکی راهنمایی بگیرید.
- روی ناحیه درمان از کرم، عطر، روغن یا پماد تأییدنشده استفاده نکنید.
- تغذیه متعادل و دریافت پروتئین و کالری کافی را جدی بگیرید.
- در صورت نداشتن محدودیت پزشکی، مایعات کافی مصرف کنید.
- میان فعالیت و استراحت تعادل برقرار کنید.
- محل علامتگذاریشده روی پوست را نخراشید یا پاک نکنید.
- تمام داروها و مکملهای مصرفی را به پزشک اطلاع دهید.
- عوارض جدید یا تشدیدشونده را سریعاً با تیم درمان مطرح کنید.
آیا فرد پس از رادیوتراپی خارجی پرتوزا میشود؟
خیر. پس از رادیوتراپی خارجی، پرتو در بدن باقی نمیماند و بیمار برای اطرافیان پرتوزا محسوب نمیشود.
در برخی روشهای رادیوتراپی داخلی یا درمانهای رادیودارویی ممکن است رعایت موقت دستورهای ایمنی ضرورت داشته باشد. تیم درمان در این شرایط، توصیههای لازم را بهطور دقیق توضیح میدهد.
چه زمانی باید با پزشک تماس گرفت؟
در صورت بروز تب، درد شدید، استفراغ مداوم، کاهش قابلتوجه مصرف غذا یا مایعات، واکنش پوستی شدید، خونریزی، تنگی نفس یا هر علامت نگرانکننده باید با تیم درمان تماس گرفت. منتظر جلسه بعدی نمانید و علائم مهم را در اولین فرصت گزارش کنید.
سؤالات متداول درباره رادیوتراپی
پاسخ پرسشهای عمومیتر را میتوانید در صفحه سؤالات متداول نیز ببینید.
آیا رادیوتراپی باعث ریزش تمام موهای بدن میشود؟
خیر. ریزش مو در صورت وقوع، معمولاً به ناحیهای محدود است که تحت تابش قرار دارد.
تعداد جلسات رادیوتراپی چقدر است؟
تعداد جلسات به نوع و مرحله سرطان، محل تومور، هدف درمان و دوز مورد نیاز بستگی دارد و برای هر بیمار جداگانه تعیین میشود.
آیا میتوان در طول رادیوتراپی به کارهای روزمره ادامه داد؟
بسیاری از بیماران میتوانند بخشی از فعالیتهای معمول خود را ادامه دهند، اما میزان توانایی افراد متفاوت است. خستگی ممکن است با ادامه جلسات بیشتر شود و لازم باشد برنامه فعالیت و استراحت تنظیم شود.
سخن پایانی
رادیوتراپی یک درمان دقیق و برنامهریزیشده است که میتواند بهتنهایی یا در کنار جراحی، شیمیدرمانی و سایر روشها استفاده شود. تجربه درمان و عوارض آن در هر بیمار متفاوت است؛ بنابراین اطلاعات عمومی جایگزین ارزیابی و توصیه اختصاصی پزشک نیست.
برای تعیین مناسببودن رادیوتراپی، نوع روش، تعداد جلسات و مراقبتهای لازم باید با متخصص رادیوتراپی و آنکولوژی مشورت شود.
این مطلب با هدف افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین تشخیص، معاینه یا توصیه درمانی پزشک نیست.
منابع معتبر: مؤسسه ملی سرطان آمریکا؛ راهنمای رادیوتراپی و راهنمای عوارض رادیوتراپی.
برای هماهنگی و دریافت راهنمایی درباره مراجعه، صفحه تماس با دکتر خاطره معصومی را ببینید.